Wyrok TK P 10/16:czy przedsiębiorstwo może zasiedzieć służebność przesyłu?

Czego dotyczył wyrok P 10/16?

Służebność przesyłu została wprost wprowadzona do Kodeksu cywilnego 3 sierpnia 2008 r. Pozwala przedsiębiorcy, którego własność stanowią lub mają stanowić urządzenia przesyłowe, korzystać w oznaczonym zakresie z cudzej nieruchomości.

Przed tą datą Kodeks cywilny nie regulował służebności przesyłu jako odrębnego prawa. W orzecznictwie wykształciła się jednak konstrukcja służebności gruntowej odpowiadającej treścią późniejszej służebności przesyłu. Na tej podstawie przedsiębiorstwa i Skarb Państwa powoływały się na zasiedzenie również za okres wcześniejszy.

W wyroku z 2 grudnia 2025 r., P 10/16, Trybunał stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., rozumianych w sposób umożliwiający nabycie przed wejściem w życie art. 305¹–305⁴ k.c., przez zasiedzenie, służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu.

Czy wyrok oznacza, że zarzut zasiedzenia zawsze jest bezskuteczny?

Nie. Takie uproszczenie byłoby nieprawidłowe.

Po pierwsze, orzeczenie dotyczy konstrukcji stosowanej do okresu sprzed 3 sierpnia 2008 r. Nie uchyla przepisów o zasiedzeniu służebności przesyłu obowiązujących po tej dacie.

Po drugie, przedsiębiorstwo może korzystać z gruntu na innej podstawie, na przykład:

• umowy zawartej z właścicielem lub jego poprzednikiem prawnym;
• służebności ujawnionej w księdze wieczystej;
• decyzji administracyjnej ograniczającej sposób korzystania z nieruchomości;
• prawomocnego orzeczenia dotyczącego tych samych urządzeń i nieruchomości;
• zasiedzenia służebności przesyłu ocenianego na podstawie okresu posiadania po 3 sierpnia 2008 r.

Po trzecie, każdy spór wymaga ustalenia, kto i od kiedy faktycznie korzystał z nieruchomości, czy zachodzi następstwo prawne między dawnym zakładem a obecnym operatorem oraz czy bieg zasiedzenia został skutecznie przerwany.

Brak publikacji wyroku i niepewność jego skutków

Na dzień 20 sierpnia 2026 r. wyroku P 10/16 nie odnaleziono w oficjalnym Dzienniku Ustaw. Ma to znaczenie, ponieważ art. 190 ust. 3 Konstytucji wiąże wejście w życie orzeczenia Trybunału co do zasady z dniem jego ogłoszenia w organie urzędowym.

Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że brak publikacji może rodzić wątpliwości co do bezpośredniej skuteczności prawnej wyroku. RPO zwrócił też uwagę na status części osób uczestniczących w składzie Trybunału oraz na brak gwarancji, że sądy powszechne przyjmą jednolite podejście do orzeczenia.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego uznała zagadnienie za skomplikowane i nie zarekomendowała obecnie prac legislacyjnych. Oznacza to, że nie można odpowiedzialnie obiecywać właścicielowi określonego wyniku wyłącznie na podstawie sygnatury P 10/16.

Jak liczy się zasiedzenie służebności przesyłu?

Dobra albo zła wiara jest oceniana według stanu z chwili objęcia nieruchomości w posiadanie w zakresie odpowiadającym służebności. Nie wystarcza samo przekonanie przedsiębiorstwa, że może korzystać z działki. Trzeba ustalić, czy istniały obiektywne podstawy takiego przekonania.

Sąd Najwyższy wskazał, że objęcie w posiadanie służebności może nastąpić już z chwilą wejścia na cudzy grunt i rozpoczęcia budowy trwałego i widocznego urządzenia, a nie dopiero z chwilą rozpoczęcia przesyłu. Jednocześnie wykonywanie uprawnień wynikających z umowy nie stanowi posiadania bez tytułu prowadzącego do zasiedzenia. Postanowienie SN z 6 marca 2025 r., I CSK 2395/24, potwierdza także, że wniosek właściciela o ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem może przerwać bieg zasiedzenia.

Nie każda czynność właściciela wywołuje jednak taki skutek. W szczególności samo dochodzenie wynagrodzenia za bezumowne korzystanie nie jest traktowane tak samo jak żądanie zmierzające bezpośrednio do uregulowania lub usunięcia posiadania służebności. Zagadnienie to omawia uchwała siedmiu sędziów SN z 26 listopada 2014 r., III CZP 45/14.

Co sprawdzić po otrzymaniu zarzutu zasiedzenia?

Sama informacja, że słup lub gazociąg istnieje od kilkudziesięciu lat, nie przesądza sprawy. W pierwszej kolejności warto ustalić:

1. kiedy rozpoczęto budowę urządzeń i kiedy faktycznie zajęto grunt;
2. kto był wtedy właścicielem nieruchomości;
3. kto budował i eksploatował sieć;
4. czy obecny operator wykazał ciąg następstwa prawnego;
5. czy właściciel albo jego poprzednik wyraził zgodę i w jakiej formie;
6. czy wydano decyzję administracyjną oraz jak dokładnie określono w niej nieruchomość i zakres ingerencji;
7. jaki obszar działki był faktycznie wykorzystywany;
8. czy wcześniej podjęto czynność mogącą przerwać bieg zasiedzenia;
9. czy zapadło już prawomocne orzeczenie odnoszące się do tych urządzeń.

Znaczenie mają nie tylko księga wieczysta i aktualna mapa. Potrzebne mogą być również akta administracyjne, dawne decyzje lokalizacyjne, protokoły odbioru, projekty techniczne, dokumentacja geodezyjna oraz dokumenty przekształceń przedsiębiorstw.

Czy decyzja administracyjna wyklucza roszczenia?

Nie zawsze, ale może całkowicie zmienić podstawę prawną sprawy. Decyzja wydana na podstawie dawnych przepisów wywłaszczeniowych albo art. 124 ustawy o gospodarce nieruchomościami może stanowić trwały tytuł do korzystania z gruntu.

Wykonywanie uprawnień wynikających z decyzji wydanej na podstawie art. 35 ustawy z 1958 r. nie jest posiadaniem prowadzącym do zasiedzenia, ponieważ przedsiębiorstwo działa wtedy na podstawie tytułu administracyjnego. Potwierdzają to m.in. uchwała siedmiu sędziów SN z 8 kwietnia 2014 r., III CZP 87/13, oraz uchwała SN z 6 czerwca 2014 r., III CZP 107/13.

W takim przypadku zamiast typowego wniosku o ustanowienie służebności może być konieczne zbadanie, czy decyzja rzeczywiście obejmuje daną działkę, czy ustalono należne odszkodowanie i czy późniejsze działania operatora nie wykroczyły poza przyznany zakres.

Jakich roszczeń może dochodzić właściciel?

W zależności od stanu prawnego i faktycznego można rozważyć między innymi:

• ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem;
• wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości;
• przywrócenie stanu zgodnego z prawem;
• przesunięcie lub usunięcie urządzeń;
• odszkodowanie związane z decyzją administracyjną ograniczającą własność;
• ustalenie zakresu, w jakim przedsiębiorstwo może wchodzić na nieruchomość.

Nie wszystkie żądania można skutecznie łączyć. Usunięcie czynnej infrastruktury nie jest skutkiem automatycznym, zwłaszcza gdy urządzenia służą większej liczbie odbiorców. Wynagrodzenie również nie jest ustalane według jednego cennika.

Od czego zależy wynagrodzenie?

Przy ustalaniu odpowiedniego wynagrodzenia bierze się pod uwagę stopień ingerencji w prawo własności, wartość i przeznaczenie nieruchomości, powierzchnię i sposób korzystania z pasa służebności, ograniczenia inwestycyjne oraz wykazane szkody i niedogodności. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 kwietnia 2017 r., II CSK 505/16, podkreślił potrzebę proporcjonalnego odniesienia wynagrodzenia do stopnia ingerencji i wartości nieruchomości.

Strefa ochronna lub kontrolowana nie zawsze pokrywa się z pasem wykonywania służebności. Może jednak wpływać na sposób korzystania z gruntu i na ocenę wynagrodzenia. Dlatego wycena wymaga powiązania analizy prawnej z dokumentacją geodezyjną i techniczną, a w postępowaniu sądowym zwykle także z opinią biegłego.

Co powinien zrobić właściciel działki?

Najbezpieczniej rozpocząć od zebrania dokumentów, a nie od wskazywania przedsiębiorstwu żądanej kwoty. Do wstępnej analizy przydatne są:

• numer księgi wieczystej i numer działki;
• mapa z przebiegiem urządzeń;
• dokument nabycia nieruchomości;
• korespondencja z przedsiębiorstwem, zwłaszcza pismo zawierające zarzut zasiedzenia;
• decyzje administracyjne, umowy i zgody;
• informacje o przybliżonej dacie budowy;
• wcześniejsze orzeczenia, ugody lub wezwania.

Dopiero po ustaleniu podstawy korzystania z nieruchomości można ocenić, czy właściwa będzie droga cywilna, administracyjna, negocjacje czy odstąpienie od dalszych działań.

Krótkie podsumowanie

Wyrok TK P 10/16 zakwestionował wykładnię pozwalającą nabyć przed 3 sierpnia 2008 r., przez zasiedzenie, służebność gruntową odpowiadającą treścią służebności przesyłu. Nie usuwa jednak automatycznie każdego zarzutu zasiedzenia i nie przesądza o prawie właściciela do zapłaty. Brak publikacji orzeczenia oraz niejednolita sytuacja prawna wymagają ostrożności. Kluczowe pozostają dokumenty dotyczące budowy urządzeń, decyzje administracyjne, następstwo prawne przedsiębiorstwa i wcześniejsze działania właścicieli.

Najczęstsze pytania